Zakopywanie majtek w ziemi i naukowa definicja pocałunku – jakie nietypowe badania nagrodzono Ig Noblami 2026?

Zakopane w ziemi majtki, precyzyjna definicja pocałunku, mleko karaczanów, pisuar ograniczający rozpryski i trąbka martwego komara wykorzystana jako dysza drukarki 3D. Brzmi jak zestaw pomysłów wymyślonych podczas wyjątkowo dziwnej konferencji naukowej, ale wszystkie te tematy stoją za prawdziwymi badaniami nagrodzonymi Ig Noblami 2026.

Nagrody wręczono 3 września 2026 roku w Kongresshaus Zürich w Zurychu. Była to 36. ceremonia Ig Nobli i pierwsza w historii zorganizowana poza Stanami Zjednoczonymi. Wyróżniono 10 badań i zespołów, a statuetki przekazywali laureaci prawdziwych Nagród Nobla: Esther Duflo, Abhijit Banerjee, Michel Mayor i Tim Hunt.

Ig Nobel nie jest nagrodą za „głupią naukę”. Założenie od początku jest inne: wyróżniane osiągnięcia mają najpierw rozśmieszyć, a później skłonić do myślenia. Tegoroczna lista wyjątkowo dobrze pokazuje tę zasadę. Pod komicznymi nagłówkami często kryją się całkiem poważne pytania o żyzność gleby, ewolucję zachowań, higienę, medycynę, druk 3D czy ryzyko ukąszenia przez jadowitego węża.

Majtki zakopane w ziemi naprawdę mogą powiedzieć coś o glebie

W przypadku nagrody z zakresu nauk o glebie żart kończy się mniej więcej w chwili, gdy zobaczymy skalę eksperymentu. Projekt „Proof by Underpants”, prowadzony przez badaczy związanych z Uniwersytetem w Zurychu i Agroscope, wykorzystał zwykłą bawełnianą bieliznę jako łatwy do obserwowania wskaźnik aktywności biologicznej gleby.

W 2021 roku 1000 uczestników w Szwajcarii zakopało ponad 2000 par bawełnianych majtek oraz 12 tys. torebek herbaty w około 1000 lokalizacjach. Trafiały do przydomowych ogrodów, na pola, łąki i trawniki. Uczestnicy otrzymywali standaryzowany zestaw. W głównym eksperymencie używano białych męskich slipów Coop Naturaline w rozmiarze S, wykonanych w 100 proc. z organicznej bawełny poza syntetycznymi szwami i gumą.

To ważny szczegół. Gdyby każdy uczestnik przyniósł własne majtki z inną zawartością poliestru, elastanu czy barwników, porównanie stopnia rozkładu straciłoby sporą część wartości.

Bieliznę zakopywano tak, aby bawełniana część znajdowała się w glebie, natomiast pas pozostawał możliwy do odnalezienia. Jedną parę wyjmowano po około 30 dniach, drugą po mniej więcej dwóch miesiącach. Wraz z nimi analizowano próbki gleby oraz rozkład standaryzowanych torebek zielonej herbaty i rooibosa.

Mechanizm jest prosty. Bawełna składa się głównie z celulozy, którą rozkładają mikroorganizmy i inne organizmy żyjące w glebie. Im intensywniejszy rozkład materiału w określonym czasie, tym większa aktywność biologiczna badanego stanowiska.

Rezultaty nie sprowadziły się jednak do stwierdzenia „im mniej zostało z majtek, tym lepsza ziemia”. Najszybszy rozkład zaobserwowano w prywatnych ogrodach, gdzie gleby zawierały dużo materii organicznej i składników odżywczych. Najniższą aktywność odnotowano na trawnikach, natomiast pola uprawne i łąki znalazły się pomiędzy tymi skrajnościami.

Jednym z ciekawszych wniosków było to, że sposób użytkowania gruntu wyjaśniał różnice w rozkładzie lepiej niż większość pojedynczych właściwości chemicznych gleby. Znaczenie miały również składniki odżywcze, wilgotność oraz temperatura.

Jest też ograniczenie, o którym łatwo zapomnieć po zobaczeniu zdjęcia niemal całkowicie zjedzonych przez glebę majtek. Maksymalnie szybki rozkład nie zawsze oznacza idealny stan ekosystemu. W ogrodzie może świadczyć o bardzo wysokiej żyzności, ale w naturalnym siedlisku wyjątkowo duża dostępność składników odżywczych może oznaczać zaburzenie równowagi. Z kolei zimna albo przesuszona gleba spowolni rozkład nawet wtedy, gdy nie jest trwale zdegradowana.

Dlatego test z majtkami nadaje się świetnie do porównywania aktywności biologicznej i angażowania ludzi w badania gleby, ale nie zastąpi profesjonalnych analiz pH, zasobności, struktury, zawartości materii organicznej czy zanieczyszczeń.

Jest jeszcze jeden detal istotny przy czytaniu doniesień o Ig Noblach. Oficjalny opis nagrody mówi o 1000 identycznych parach bielizny i ponad 25 krajach. Właściwy, szczegółowo opisany eksperyment szwajcarski obejmował jednak ponad 2000 sztuk bielizny w Szwajcarii. Liczba ponad 25 państw wiąże się z międzynarodowym rozgłosem projektu i podobnymi akcjami, które zaczęto organizować poza Szwajcarią. To dobry przykład, jak chwytliwe jednozdaniowe uzasadnienie nagrody potrafi uprościć znacznie bardziej rozbudowany eksperyment.

Naukowcy zdefiniowali pocałunek, żeby sprawdzić, skąd się właściwie wziął

Nagrodę z biomechaniki otrzymali Matilda Brindle, Catherine Talbot i Stuart West za próbę zrobienia czegoś, co początkowo wydaje się absurdalnie łatwe: precyzyjnego zdefiniowania pocałunku.

Problem pojawia się, gdy definicja ma działać nie tylko w odniesieniu do ludzi. Wiele zwierząt dotyka się pyskami lub aparatami gębowymi, ale czasem jest to karmienie, zachowanie agresywne albo zupełnie inna forma kontaktu.

Badacze potrzebowali więc definicji pozwalającej porównywać zachowanie pomiędzy gatunkami. W ich ujęciu pocałunek to nieagresywna, ukierunkowana interakcja między osobnikami tego samego gatunku, obejmująca kontakt ust z ustami lub aparatów gębowych, ruch tych struktur i brak przekazywania pokarmu.

To ostatnie zastrzeżenie jest szczególnie ważne. Bez niego karmienie potomstwa metodą usta–usta mogłoby zostać automatycznie zakwalifikowane jako pocałunek.

Naukowcy przeanalizowali obserwacje dotyczące naczelnych z Afryki i Eurazji, a następnie wykorzystali bayesowskie metody filogenetyczne, aby odtworzyć prawdopodobną ewolucyjną historię takiego zachowania.

Wynik jest dużo ciekawszy niż sama definicja. Zachowania spełniające przyjęte kryteria występują u większości żyjących dziś małp człekokształtnych. Model wskazał, że pocałunek mógł pojawić się już u ich wspólnego przodka około 21,5–16,9 mln lat temu.

Autorzy uznali również za prawdopodobne, że podobne zachowanie występowało u neandertalczyków. Nie oznacza to oczywiście, że dysponujemy skamieniałością przedstawiającą całującą się parę neandertalczyków. To rekonstrukcja wynikająca z rozmieszczenia zachowania na drzewie ewolucyjnym oraz pokrewieństwa poszczególnych grup.

Tu właśnie ujawnia się największa wartość pracy. Badacze nie próbowali dowieść, że „zwierzęta całują się tak jak ludzie”, lecz stworzyli operacyjną definicję, dzięki której można w ogóle porównywać zachowania pomiędzy gatunkami i pytać, kiedy mogły powstać.

Ograniczenie jest wyraźne: dostępnych obserwacji nie jest dużo, a zachowania społeczne zwierząt bywają łatwe do antropomorfizowania. Autorzy sami traktują rekonstrukcję jako punkt wyjścia, a nie zamkniętą odpowiedź na pytanie, dlaczego pocałunki wyewoluowały.

Pisuar bez rozprysków, mleko karaczanów i polski Ig Nobel za zapach nastolatków

Pozostałe nagrody pokazują jeszcze jedną cechę Ig Nobli: nagrodzona publikacja nie musi pochodzić z roku przyznania wyróżnienia. W edycji 2026 znalazła się praca z 1977 roku, badania z lat 2012, 2016 i 2017, a także znacznie nowsze eksperymenty.

• Ekonomia – bogatsi uczestnicy i cukierki dla dzieci. Paul Piff, Daniel Stancato, Stéphane Côté, Rodolfo Mendoza-Denton i Dacher Keltner zostali wyróżnieni za serię siedmiu badań dotyczącą związku klasy społecznej z nieetycznymi zachowaniami. W jednym z eksperymentów uczestnicy widzieli słoik cukierków przeznaczonych dla dzieci z pobliskiego laboratorium, ale mogli sami coś z niego wziąć. Osoby umieszczone eksperymentalnie wyżej w hierarchii społecznej zabierały średnio 1,17 cukierka, a uczestnicy z grupy niższego statusu 0,60. W innych częściach projektu analizowano m.in. zachowanie kierowców, negocjacje, oszukiwanie i akceptowanie nieetycznych działań w pracy. Nie jest to dowód, że każdy zamożny człowiek zachowuje się gorzej. To wynik dotyczący średnich różnic obserwowanych w konkretnych eksperymentach i sytuacjach.
• Chemia – wyjątkowo kaloryczne „mleko” karaczanów. Nagrodzono zespół badający *Diploptera punctata*, karaczana, który rodzi żywe młode. Zarodki otrzymują od matki substancję odżywczą, z której w ich organizmach powstają bogate w składniki odżywcze kryształy białkowe. Badacze wykazali, że zawarte w nich białka mogą dostarczać około trzykrotnie więcej energii niż białka mleka krowiego. To jednak nie zapowiedź kartonów „mleka karaczanów” w supermarketach. Badanie dotyczyło przede wszystkim struktury niezwykłych kryształów białkowych.
• Medycyna – jak prawidłowo wydmuchać nos. Pośmiertnego Ig Nobla otrzymał japoński badacz Tokuji Unno za pracę opublikowaną już w 1977 roku. Mierzono prędkość przepływu powietrza przez nozdrza, objętość wydychanego powietrza, czas wydmuchiwania nosa oraz zmiany ciśnienia w przewodzie słuchowym. Średnia maksymalna prędkość przepływu przy wydmuchiwaniu przez jedno nozdrze wyniosła około 1,81 l/s, średnia objętość pojedynczego wydmuchnięcia 1,34 l, a czas około 1,23 s. Eksperyment pokazywał też praktyczny powód, dla którego przy nierównej drożności nosa skuteczne jest wydmuchiwanie jednej strony po zamknięciu drugiego nozdrza.
• Biologia – nadeptywanie na jadowite węże. Brazylijski zespół badał reakcje żararaki *Bothrops jararaca*. W eksperymencie wykorzystano 116 węży, a badacz w ochronnym obuwiu wykonywał kontrolowany kontakt z głową, środkową częścią ciała i ogonem. Prawdopodobieństwo ugryzienia po kontakcie z głową wynosiło około 44 proc., ze środkową częścią ciała około 20 proc., a z ogonem około 11 proc.. Problem jest poważny: publikację wycofano w lutym 2025 roku. Redakcja ustaliła, że zgoda komisji etycznej nie obejmowała wykorzystania nowo narodzonych węży ani metody „soft stepping”, czyli lekkiego nadeptywania. Autorzy nie zgodzili się z decyzją o retrakcji. Ig Nobel wyróżnił więc badanie niezwykłe, ale jednocześnie obciążone realnym sporem etycznym — czego przy opisywaniu tej nagrody nie powinno się pomijać.
• Fizyka – pisuar ograniczający rozpryski. Randy Hurd, Zhao Pan, Tadd Truscott i Kaveeshan Thurairajah wykorzystali mechanikę płynów i równania różniczkowe do zaprojektowania nowych kształtów pisuarów. Kluczowy okazał się kąt, pod którym strumień uderza w powierzchnię. W modelach Nautilus i Cornucopia utrzymywano go na poziomie około 30 stopni lub niższym. W testach najlepsze konstrukcje ograniczały rozpryski do około 1,4 proc. poziomu generowanego przez typowy współczesny pisuar. To jeden z tych Ig Nobli, które brzmią jak żart, dopóki nie policzy się kosztów sprzątania publicznych toalet, zużycia wody i środków chemicznych.
• Technologia – trąbka martwego komara jako dysza drukarki 3D. Zespół Justina Pumy i Changhonga Cao wykorzystał aparat gębowy laboratoryjnie hodowanych, martwych samic *Aedes aegypti* jako mikroskopijną dyszę w technologii nazwanej 3D necroprinting. Kanał ma średnicę około 20–25 mikrometrów, a długość trąbki to mniej więcej 2 mm. Badaczom udało się drukować linie o szerokości około 18–28 mikrometrów, a także struktury wypełnione komórkami. W jednym z eksperymentów przeżywalność komórek po drukowaniu wyniosła 86,1 ± 2,1 proc.. Technologia ma też bardzo praktyczne ograniczenie: biologiczna dysza może się zatkać lub pęknąć przy zbyt wysokim ciśnieniu albo zbyt lepkim materiale.
• Węch – niemowlęta pachną rodzicom lepiej niż nastolatki. To wyróżnienie ma mocny polski akcent. Nagrodę otrzymali Ilona Croy, Tomasz Frackowiak, Agnieszka Sorokowska i Thomas Hummel. Badanie przeprowadzono na polskiej próbie. Ostatecznie przeanalizowano odpowiedzi 235 rodziców – 163 matek i 72 ojców – dotyczące 367 dzieci w wieku od miesiąca do 35 lat. Rodzice oceniali przyjemność naturalnego zapachu dziecka w skali od 0 do 20. Oceny spadały wraz z wiekiem dzieci, natomiast płeć rodzica i dziecka nie dawała istotnego efektu. Trzeba jednak zachować proporcje: było to badanie kwestionariuszowe, a nie eksperyment, w którym wszyscy rodzice dostawali do wąchania wystandaryzowane próbki zapachu. Agnieszka Sorokowska i Tomasz Frackowiak byli związani z Instytutem Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego.
• Pokój – dobry przyjaciel niekoniecznie musi być miły dla wszystkich. Jaimie Arona Krems, Rebecka Hahnel-Peeters, Laureon Merrie, Keelah Williams i Daniel Sznycer przeprowadzili sześć badań obejmujących łącznie 1183 osoby z USA i Indii. Uczestnicy generalnie preferowali przyjaciół życzliwych i godnych zaufania. Sytuacja zmieniała się jednak, gdy pytanie dotyczyło zachowania przyjaciela wobec osobistego wroga. W takim układzie część osób wolała przyjaciela bardziej bezwzględnego wobec przeciwnika niż wobec neutralnych osób. Innymi słowy, społeczna wartość „miłego człowieka” zależy również od tego, dla kogo jest miły.

Ig Noble 2026 są przez to ciekawsze niż zestaw zabawnych tytułów. Obok projektu z solidną metodą i tysiącami próbek pojawia się badanie wycofane z powodów etycznych. Obok obserwacji ankietowej – precyzyjne eksperymenty z mechaniki płynów. Obok pracy sprzed kilku miesięcy – artykuł liczący niemal pół wieku.

To dobra zasada czytania wiadomości o tej nagrodzie: najpierw sprawdzić, co właściwie zmierzono, na jakiej próbie i jaki jest status publikacji. Dopiero później śmiać się z majtek, karaczanów i pisuarów.

FAQ – Ig Noble 2026

Kiedy wręczono Ig Noble 2026?
Ceremonia odbyła się 3 września 2026 roku w Kongresshaus Zürich w Zurychu. Była to pierwsza ceremonia Ig Nobli zorganizowana poza Stanami Zjednoczonymi.

Ile nagród przyznano w 2026 roku?
Przyznano 10 Ig Nobli: z biomechaniki, ekonomii, chemii, medycyny, biologii, fizyki, technologii, węchu, pokoju oraz nauk o glebie.

Czy naprawdę zakopano 1000 par majtek w ponad 25 krajach?
Oficjalne uzasadnienie Ig Nobla używa takiego skrótu, ale główne szwajcarskie badanie objęło 1000 wolontariuszy, ponad 2000 sztuk bawełnianej bielizny i około 1000 stanowisk w Szwajcarii. Projekt zyskał później naśladowców i rozgłos w ponad 25 krajach.

Jaka jest naukowa definicja pocałunku użyta w nagrodzonym badaniu?
To nieagresywny kontakt ust lub aparatów gębowych dwóch osobników tego samego gatunku, obejmujący pewien ruch tych struktur i bez przekazywania pokarmu.

Czy badacze twierdzą, że neandertalczycy się całowali?
Badanie wskazuje, że jest to prawdopodobne na podstawie rekonstrukcji ewolucyjnej, a nie bezpośredniego dowodu archeologicznego. Zachowanie podobne do pocałunku mogło powstać u przodków małp człekokształtnych około 21,5–16,9 mln lat temu.

Czy wszystkie nagrodzone badania są nowe?
Nie. Ig Nobel może nagradzać starsze osiągnięcia. W 2026 roku wyróżniono m.in. badanie nad wydmuchiwaniem nosa z 1977 roku, pracę dotyczącą zachowań klasy społecznej z 2012 roku oraz polskie badanie zapachu dzieci opublikowane w 2017 roku.

Czy Ig Nobel oznacza, że badanie jest naukowo bez zarzutu?
Nie. Najlepiej pokazuje to nagroda za eksperyment z jadowitymi wężami. Artykuł został wycofany w 2025 roku z powodów dotyczących zakresu zgody etycznej. Samo otrzymanie Ig Nobla nie zastępuje oceny jakości metod, ograniczeń i statusu publikacji.